Ekologiczna żywność: co to jest i jak sprawdzić certyfikat

Ekologiczna żywność to produkty wytworzone zgodnie z unijnymi przepisami o rolnictwie ekologicznym: bez syntetycznych pestycydów i nawozów mineralnych, bez GMO, pod regularną kontrolą jednostki certyfikującej. Jej znakiem rozpoznawczym jest zielone logo UE z białymi gwiazdami i kod jednostki kontrolnej na opakowaniu.

Co to jest żywność ekologiczna

Żywność ekologiczna to żywność pochodząca z gospodarstw i zakładów objętych systemem kontroli, opisanym w rozporządzeniu UE 2018/848, które obowiązuje od 2022 roku. Słowa "ekologiczny" wolno użyć na produkcie tylko wtedy, gdy spełnia on te przepisy, a potwierdza to kontrola, a nie deklaracja producenta.

Ekologiczne mogą być zarówno produkty nieprzetworzone, takie jak warzywa, owoce, zboża, mleko i jajka, jak i przetworzone, na przykład pieczywo, makarony, dżemy i napoje. Rolnictwo ekologiczne ma przy tym ograniczać wpływ produkcji na środowisko, między innymi chronić glebę, wodę i bioróżnorodność.

Najważniejsze zasady rolnictwa ekologicznego to:

• zakaz stosowania syntetycznych pestycydów i syntetycznych nawozów mineralnych;
• zakaz stosowania organizmów zmodyfikowanych genetycznie (GMO);
• nawożenie naturalne, na przykład obornikiem, kompostem i nawozami zielonymi;
• płodozmian, czyli zmiana gatunków uprawianych na tym samym polu w kolejnych latach;
• w przetwórstwie ograniczona lista dozwolonych dodatków do żywności.

Żywność bio, eko, ekologiczna i organiczna: czy to to samo

Tak, w praktyce te określenia znaczą to samo. W polskich przepisach używa się słowa "ekologiczny", a "biologiczny", "bio" i "eko" są jego odpowiednikami. Określenie "żywność organiczna" to kalka z angielskiego "organic" i również oznacza produkt z rolnictwa ekologicznego.

To ważne, bo wbrew częstej opinii określenia "eko" i "bio" nie są dowolnym hasłem marketingowym. W Unii Europejskiej są prawnie chronione i wolno ich używać tylko dla produktów objętych kontrolą i certyfikacją. Nie są chronione za to słowa takie jak "naturalny", "tradycyjny", "domowy" czy "z gospodarstwa", które nie potwierdzają, że produkt jest ekologiczny.

Warto pamiętać, że w nazwach niektórych produktów, na przykład jogurtów, "bio" bywa używane w odniesieniu do żywych kultur bakterii. Dlatego zawsze szukaj logo UE i kodu jednostki certyfikującej, a nie samego słowa na froncie opakowania.

Jak powstaje żywność ekologiczna

Ekologiczna uprawa opiera się na dbaniu o glebę i naturalne procesy w polu, a nie na środkach syntetycznych. Ochronę roślin zapewniają płodozmian, dobór odpornych odmian, mechaniczne odchwaszczanie i wspieranie pożytecznych owadów, w tym zapylaczy. Dopuszczone są wyłącznie substancje z wąskiej listy wskazanej w przepisach.

W chowie zwierząt obowiązuje dostęp do wybiegu lub pastwiska, pasza pochodząca z produkcji ekologicznej i ograniczona liczba zwierząt na jednostkę powierzchni. Klatki dla kur niosek są niedozwolone, a stosowanie leków weterynaryjnych podlega ograniczeniom.

Gospodarstwo przechodzące na system ekologiczny musi najpierw przejść okres przestawiania. Dla upraw jednorocznych trwa on co do zasady 2 lata przed siewem, a dla upraw wieloletnich, takich jak sady, 3 lata przed pierwszym zbiorem. W tym czasie rolnik stosuje już zasady ekologiczne, ale plonów nie może jeszcze oznaczać jako w pełni ekologicznych.

Często powtarzany pogląd, że ekologiczne uprawy muszą być małe, jest nieprawdziwy. Przepisy nie określają maksymalnej powierzchni. Liczą się metody produkcji i kontrola, a nie wielkość pola.

Różnice między systemami najprościej zobaczyć w zestawieniu:

Certyfikat żywności ekologicznej: kto go wydaje i co potwierdza

Certyfikat żywności ekologicznej wydaje producentowi jednostka certyfikująca, upoważniona przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Potwierdza on, że producent spełnia unijne przepisy o produkcji ekologicznej, a jego zakres wskazuje, jakich produktów dotyczy. Nadzór nad jednostkami certyfikującymi należy do Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych.

Certyfikacja przebiega w kilku krokach:

1. Rolnik lub przetwórca zgłasza się do wybranej jednostki certyfikującej i przekazuje opis gospodarstwa lub zakładu.
2. Jednostka kontroluje na miejscu dokumentację, sposób nawożenia i ochrony roślin, magazynowanie oraz pochodzenie surowców.
3. Jeśli wymagania są spełnione, producent otrzymuje certyfikat z numerem, zakresem i terminem ważności.
4. Kontrole powtarzają się regularnie, co do zasady co roku, a część z nich jest niezapowiedziana i może obejmować pobranie próbek.

Warto odróżnić certyfikat od logo. Certyfikat to dokument producenta, a logo UE to oznaczenie, które można umieścić na opakowaniu dopiero po jego uzyskaniu. Bywa ono błędnie nazywane "certyfikatem rolnictwa UE", ale to znak, a nie osobny dokument.

Certyfikaty żywności ekologicznej dotyczą całego łańcucha dostaw. Zwykle obejmują rolnika, przetwórcę, importera i hurtownika, a każdy z nich ma własny certyfikat. Certyfikat ma też ograniczony czas ważności, wpisany w dokumencie, po którym producent musi go odnowić.

Jak rozpoznać certyfikowaną żywność ekologiczną na opakowaniu

Na opakowaniu certyfikowanego produktu ekologicznego powinny być widoczne trzy elementy: logo UE, kod jednostki certyfikującej i informacja o pochodzeniu surowców rolnych.

Logo UE jest obowiązkowe na pakowanych produktach ekologicznych wyprodukowanych w Unii Europejskiej. Kod jednostki ma znajdować się w tym samym polu widzenia co logo. Brak numeru to sygnał ostrzegawczy: tylko dzięki niemu można ustalić, kto kontroluje producenta, i sprawdzić, czy certyfikat jest autentyczny.

Przetworzony produkt, na przykład makaron, dżem czy ciastka, może być nazwany ekologicznym, jeśli co najmniej 95% jego składników rolnych pochodzi z produkcji ekologicznej. Pozostałe składniki i dodatki muszą znajdować się na listach dopuszczonych w przepisach, a ekologiczne składniki są wskazane na liście składników.

Wybierając żywność ekologiczną w sklepie internetowym, sprawdzaj te same elementy w opisie produktu i na opakowaniu, które dostajesz do domu.

Producent żywności ekologicznej: jak sprawdzić, czy ma certyfikat

Producent żywności ekologicznej, także tej opisywanej jako bio, musi podlegać kontroli jednostki certyfikującej i mieć ważny certyfikat. Możesz to sprawdzić w kilku krokach:

1. Odczytaj z opakowania kod jednostki certyfikującej oraz nazwę i adres producenta lub sprzedawcy.
2. Poproś o kopię certyfikatu albo poszukaj producenta w publicznych wykazach podmiotów ekologicznych.
3. Sprawdź datę ważności certyfikatu i to, czy jego zakres obejmuje dany rodzaj produktu.
4. W razie wątpliwości skontaktuj się z jednostką certyfikującą wskazaną w kodzie.

Rolnik lub sprzedawca oferujący produkty jako "eko" powinien móc pokazać certyfikat. Samo hasło "z własnego gospodarstwa" albo "bez opryskiwania" nie jest takim potwierdzeniem.

Produkty ekologiczne spoza UE muszą być certyfikowane według zasad unijnych lub uznanych za równoważne, a importer również podlega kontroli.

Żywność ekologiczna na wagę: na co zwrócić uwagę

Żywność ekologiczna na wagę to najczęściej produkty suche, takie jak kasze, ryż, płatki, mąki, nasiona roślin strączkowych, orzechy, suszone owoce i przyprawy, które kupujesz w wybranej ilości. Informacja o certyfikacji jest wtedy podawana w opisie lub na oryginalnym opakowaniu zbiorczym, a nie na każdej porcji.

• sprawdź, czy produkt jest w opisie nazwany ekologicznym i czy podano kraj pochodzenia surowca;
• zapytaj o kod jednostki certyfikującej z oryginalnego opakowania lub o certyfikat dostawcy;
• zwróć uwagę na datę minimalnej trwałości;
• w domu przechowuj takie produkty w szczelnych pojemnikach, w suchym i chłodnym miejscu.

Zdrowa żywność ekologiczna: co potwierdza certyfikat

Certyfikat ekologiczny potwierdza sposób produkcji, a nie skład odżywczy ani właściwości zdrowotne produktu. Wartość odżywcza zależy głównie od gatunku, odmiany, gleby, terminu zbioru i przechowywania, więc sam certyfikat nie gwarantuje wyższej zawartości składników odżywczych.

Ekologiczne warzywa, owoce, kasze, nasiona roślin strączkowych i produkty pełnoziarniste mogą być elementem zróżnicowanej diety, tak samo jak ich odpowiedniki z uprawy konwencjonalnej. Ekologiczne słodycze czy przekąski nadal pozostają słodyczami i przekąskami, dlatego warto czytać skład i tabelę wartości odżywczych.

Zakaz syntetycznych pestycydów dotyczy sposobu uprawy. Ślady takich substancji mogą jednak czasem trafić do produktu przez znoszenie oprysków z sąsiednich pól, dlatego kontrole obejmują też pobieranie próbek.

Jak wybierać żywność ekologiczną na co dzień

Najprościej zacząć od produktów, które kupujesz najczęściej, takich jak kasze, płatki, mąka, warzywa korzeniowe czy nasiona roślin strączkowych. Przy wyborze pomagają cztery proste zasady:

• zawsze szukaj logo UE i kodu jednostki certyfikującej;
• czytaj skład, bo produkt ekologiczny może zawierać cukier, sól i tłuszcz tak jak każdy inny;
• wybieraj produkty sezonowe i krajowe, jeśli są dostępne;
• kupuj w ilościach dopasowanych do potrzeb i przechowuj zgodnie z zaleceniami na opakowaniu.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza zielone logo z białymi gwiazdami na opakowaniu?

To unijne logo produkcji ekologicznej, potocznie nazywane Euroliściem. Oznacza, że produkt spełnia przepisy UE o rolnictwie ekologicznym. Obok logo powinien znajdować się kod jednostki certyfikującej, zaczynający się w Polsce od PL-EKO-, oraz informacja o miejscu pochodzenia surowców rolnych.

Czy napisy "eko" i "bio" na opakowaniu wystarczą jako dowód certyfikacji?

Nie. Te określenia są w UE chronione i wolno ich używać tylko dla produktów objętych kontrolą, ale sama nazwa nie jest dowodem. Sprawdź logo UE, kod jednostki certyfikującej i pochodzenie surowców. Hasła takie jak "naturalny" czy "tradycyjny" nie oznaczają produkcji ekologicznej.

Kto kontroluje producentów żywności ekologicznej w Polsce?

Kontrolę prowadzą jednostki certyfikujące, którym uprawnienia nadaje Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Nadzoruje je Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. Kontrola obejmuje dokumentację, wizytę na miejscu i w razie potrzeby próbki do badań. Producenci są kontrolowani co do zasady raz w roku, a część kontroli odbywa się bez zapowiedzi.

Czy ekologiczne gospodarstwo musi być małe?

Nie. Przepisy nie wyznaczają maksymalnej powierzchni gospodarstwa ekologicznego. Liczy się sposób produkcji: brak syntetycznych pestycydów i nawozów mineralnych, płodozmian, zakaz GMO i regularna kontrola. Ekologiczne mogą być więc zarówno małe gospodarstwa rodzinne, jak i większe zakłady rolne.

Czy żywność ekologiczna jest zdrowsza od konwencjonalnej?

Certyfikat ekologiczny dotyczy sposobu produkcji, a nie właściwości zdrowotnych. Wartość odżywcza produktu zależy głównie od gatunku, odmiany, gleby, terminu zbioru i przechowywania. Produkty ekologiczne mogą być częścią zróżnicowanej diety, ale sam certyfikat nie gwarantuje, że zawierają więcej składników odżywczych.

Jak sprawdzić, czy żywność ekologiczna na wagę jest certyfikowana?

Poproś sprzedawcę o pokazanie oryginalnego opakowania zbiorczego z logo UE i kodem jednostki certyfikującej albo o kopię certyfikatu dostawcy. Sprawdź w opisie produktu, czy jest oznaczony jako ekologiczny i czy podano pochodzenie surowca. Brak takich informacji powinien wzbudzić ostrożność.